گاهی حتی نوجوانان و بزرگسالان اتیسم، چیزهایی را که شنیدهاند بدون توجه به معنای آن تکرار میکنند. این شرایط اکولالیا یا پژواکگویی نامیده میشود. این پدیده ارتباط تنگاتنگی با اختلال طیف اتیسم دارد؛ بهطوری که حدود ۸۵ درصد از افراد اتیستیک از خود پژواکگویی نشان میدهند. معمولاً این رفتار بهعنوان یک رفتار کلیشهای در نظر گرفته میشود. پژواکگویی صرفاً به تکرار واژهها یا جملات محدود نمیشود، بلکه میتواند شامل تکرار آواها نیز باشد. گاهی اوقات این تکرارها برای برقراری ارتباط هستند و گاهی هدف آنها ارتباطی نیست.
اکولالیا به دو شکل خود را نشان میدهد:
- به صورت فوری: در این شکل، فرد بلافاصله پس از شنیدن یک حرف، آن را تکرار میکند. این ویژگی گاهی اوقات در کودکان طبیعی نیز مشاهده میشود.
- به صورت تأخیری: در این شکل، فرد چیزی را که قبلاً شنیده است، تکرار میکند. این نوع پژواکگویی در نوجوانان و جوانان اتیسم، بیشتر دیده میشود.
توجه به اکولالیا در افراد اتیسم از دو جنبه اهمیت دارد:
- جنبهی مثبت: این رفتار نشان میدهد که افراد اتیستیک حافظه دارند و میتوانند چیزهایی را که میشنوند، به خاطر بسپارند.
- جنبهی منفی: این رفتار نشان میدهد که آنها نمیتوانند از کلماتی که در حافظه دارند، به صورت خلاقانه و منطقی استفاده کنند.
یکی از نکات امیدبخش در زمینهی کار کردن بر روی اکولالیا این است که این رفتار میتواند تغییر پیدا کند و لزوماً یک ویژگی ثابت نیست؛ بنابراین جنبهی منفی اکولالیا میتواند با تمرینهای مختلف بهبود پیدا کند. برای تقویت این جنبه، توجه به نکات زیر میتواند مؤثر باشد:
– معنای کلام مقدم بر دستور زبان است: زمانی که با افراد اتیسم در ارتباط هستیم، باید بدانیم که معنای کلام مقدم بر دستور زبان است. اگر فرد اتیستیک در پاسخ به سوال “دوست داری بری بیرون و بازی کنی یا بمونی و استراحت کنی؟” به ما بگوید: “بیرون بازی”، ما با هیجان او را تشویق میکنیم و با معنایی که میرساند همراه میشویم. در این مرحله، فرد اتیستیک را اصلاح نمیکنیم. با این حال، در طول زمان از شکل درست جملات استفاده میکنیم تا با شنیدن، مشکل خود را متوجه شود.
– اصلاح دستور زبان در مراحل بعدی: یکی از عکسالعملهای اشتباه به پژواکگویی، اصلاح کردن دستور زبان است. هدف اصلی ما این است که معنا به طرف مقابل رسانده شود، حتی با عبارتها و ساختار اشتباه. گاهی افراد اتیستیک جملاتی را حفظ میکنند و با ساختار درست بیان میکنند، در حالی که این کار به آنها کمک نمیکند. اولویت اول این است که مفاهیم یاد گرفته شود. سپس روی اصلاح ساختارهای زبانی کار میکنیم.
– زمان مناسب برای اصلاح دستور زبان: چه زمانی به سراغ اصلاح دستور زبان میرویم؟ زمانی که فرد اتیستیک حداقل ۱۰ دقیقه بتواند یک گفتگوی معنادار داشته باشد. یعنی حتی با کلمات و ساختار اشتباه، مفهوم خود را برساند. بسیاری از بزرگسالان اتیسم، جوانان اتیسم و نوجوانان اتیسم زمانی که به این مرحله میرسند، به صورت خودبهخود دستور زبان را یاد میگیرند؛ اما اگر در یادگیری طبیعی زبان موفق نبودند، شرایطی فراهم میکنیم تا اشتباهات خود را به صورت عملی بیاموزند. برای مثال، اگر تفاوت بین “کوچک” و “کوچکتر” را متوجه نمیشود، تکههای غذا با اندازههای مختلف فراهم میکنیم و از او میخواهیم غذای کوچکتر را انتخاب کند.
– پژواکگویی به عنوان پاسخ به استرس: گاهی اوقات پژواکگویی پاسخی به استرس است. برای مثال، در شرایطی که تغییری در الگوهای معمول زندگی فرد اتفاق میافتد، او پژواکگویی پیدا میکند. در این مواقع، تمرکز اصلی بر برقراری ارتباط با فرد است و هیچ فشاری برای استفادهی صحیح از زبان به او وارد نمیکنیم.
– گسترش دایرهی لغات: گاهی تکرار کردن به دلیل کم بودن دایرهی لغات فرد اتفاق میافتد. برای بالا بردن خزانهی واژگان فرد، تجربههای هیجانی او را گسترش میدهیم. برای مثال، بستری فراهم میکنیم تا از محیطهای مختلف دیدن کند، محیط حسی او را غنی میکنیم. شرایطی فراهم میکنیم تا چیزهای مختلف را ببوید، لمس کند، بچشد و سپس آنها را توصیف کند. بازیهای وانمودی نیز میتواند به افزایش خزانهی لغات فرد کمک کند. برای حفظ و ادامهی گفتگو میتوانید خود را به گیجی بزنید تا فرد به چالش کشیده شود و کلمات جدیدتر و توصیفهای بیشتری استفاده کند.
منابع:
گرینسپن، استانلی، و ویدر، سرنا. (1403). مشارکت دادن افراد مبتلا به اتیسم: کاربست رویکرد فلورتایم جهت کمک به مکالمه، برقراری ارتباط و تفکر در کودکان. مترجم: افسانه آخانی، شیرزاد بابایی و محمود دهقانی. انتشارات ارجمند.
Cohn, E. G., McVilly, K. R., Harrison, M. J., & Stiegler, L. N. (2022). Repeating purposefully: Empowering educators with functional communication models of echolalia in Autism. Autism & Developmental Language Impairments, 7. https://doi.org/10.1177/23969415221091928
Roberts, Jacqueline M.A.. (2014). Echolalia and language development in children with autism. Communication in Autism, edited by Joanne Arciuli and Jon Brock, John Benjamins Publishing Company, 55-74. https://doi.org/10.1075/tilar.11.04rob